ЕУ инвестира милиони за почист воздух, но напредокот во Северна Македонија останува слаб

TEMU

#1 Најпродаван артикл

Сет од 5 парчиња заштитник на кабли, прекривка за заштита на кабли од ТПУ, додатоци за заштита на кабли, без батерија, за мобилни телефони, комплет за заштита на податочни линии

4.8 (10276)

54 ден

-73%

206 ден

Купи сега

МАКЕДОНИЈА

ЕУ инвестира милиони за почист воздух, но напредокот во Северна Македонија останува слаб

16 февруари 2026

• од Тодор Вангелов

Загадувањето на воздухот стана една од најсмртоносните закани за јавното здравје во Северна Македонија, засенувајќи го патот на земјата кон членство во Европската унија и отворајќи сомнежи дали долгогодишната европска поддршка навистина се претвора во почист воздух на терен.

Според Европската агенција за животна средина, загадениот воздух е поврзан со најмалку 4.175 смртни случаи годишно — околу 17% од вкупната смртност — што претставува највисока стапка по глава на жител во Европа. Податоците на УНИЦЕФ дополнително покажуваат дека едно од девет смртни случаи кај доенчиња е поврзано со лош квалитет на воздухот.

Во главниот град Скопје, зимскиот смог редовно го искачува градот на врвот на глобалните листи на најзагадени урбани средини. Главни двигатели се греењето на домаќинствата со јаглен и дрва, застарената инфраструктура и слабата примена на еколошките прописи.

И покрај тоа што земјата добива повеќе од 32 милиони евра годишно поддршка од Европската унија за намалување на загадувањето, напредокот е бавен. Слабите институции, недоверливиот мониторинг, политичкиот отпор и кампањите со дезинформации постојано ги кочат реформите.

Прашање на кредибилитет

За Брисел, проблемот не е само јавното здравје, туку и кредибилитетот на Северна Македонија како кандидат за членство. Ако Скопје не може да се усогласи со европските еколошки стандарди, се поставува поширокото прашање дали условеноста и директното финансирање навистина носат резултати.

Еколошките реформи се клучен услов за членство во ЕУ. Според Поглавје 27 од еколошкото законодавство на Унијата, кандидатите мора не само да ги усогласат законите со стандардите на ЕУ, туку и да докажат дека можат да ги спроведуваат — често пресудна пречка во завршните фази од пристапните преговори.

Во последниот извештај за напредок, Европската комисија предупреди дека и покрај значајното финансирање, реформите и натаму се попречени од недостиг на сопственост кај институциите, слаба координација и ограничен административен капацитет.

Минатата година Скопје најави нови чекори, меѓу кои тендер за постројка за третман на отпад и портал за следење на квалитетот на воздухот во реално време. Брисел тврди дека европските грантови помагаат да се испорачаат резултати и да се отклучи дополнително финансирање.

Но, аналитичарите велат дека спроведувањето останува најслабата алка.

Недостиг од примена

„Проблемот не е формалното усогласување, туку спроведувањето,“ вели Ана Марија Велиновска од Институтот за демократија „Социетас Цивилис“ – Скопје. Таа предупредува дека постојаните празнини ја поткопуваат довербата во способноста на земјата практично да ги применува правилата на ЕУ — недостаток што може да го забави напредокот во финалните фази од преговорите.

Најголемиот еколошки проект финансиран од ЕУ во Северна Македонија — програмата EU4CleanAir вредна 10 милиони евра — е насочен кон греењето во домаќинствата, јавниот превоз и мониторингот на квалитетот на воздухот. Сепак, по три децении влошување на загадувањето, доверливите јавни податоци и натаму се оскудни.

Европската комисија во најновиот извештај оцени дека се преземени само „ограничени чекори“ за зајакнување на слабите капацитети за мониторинг, посочувајќи празнини во одржувањето, работењето и проширувањето на постојните системи.

Според Велиновска, проблемот е структурен, а не технички.

Мерните станици постојат, но недостигот од кадар, застарената опрема и неконзистентното одржување создаваат непотполни и недоверливи бази на податоци. Без кредибилни бројки, креирањето политики станува погодување.

Сиромаштијата како клучна пречка

Брисел смета дека долгорочните инвестиции преку Инструментот за претпристапна помош и програмата EU4CleanAir ќе ги затворат овие празнини. Но структурните ограничувања остануваат.

Сиромаштијата е голема пречка. Со еден од најниските БДП-а во Европа, многу домаќинства се потпираат на евтини, но силно загадувачки начини на греење, бидејќи почистите опции се финансиски недостапни. Владините проценки покажуваат дека речиси половина од загадувањето доаѓа од домашното греење — создавајќи маѓепсан круг каде еколошките правила се судираат со економската реалност.

Без решавање на енергетската сиромаштија — клучен двигател на загадувањето — напорите за намалување на емисиите веројатно ќе останат ограничени.

Информациска војна

Дополнителен проблем се кампањите со дезинформации кои ги блокираат проектите поддржани од ЕУ.

Горан Ризаов, главен уредник на факт-чек платформата Meta.mk на Фондацијата „Метаморфозис“, вели дека локалниот отпор често се поттикнува од неточни тврдења што ги попречуваат инвестициите.

Пример е одложената регионална постројка за управување со отпад во Свети Николе. Проектот, наменет да опслужува над 370.000 жители и да обработува 112.000 тони отпад годишно според стандардите на ЕУ, со години е блокиран.

Јавноста беше изложена на тврдења дека Европа ќе испраќа свој отпад и медицински отпад за согорување на локацијата — наративи што беа засилени од локални политичари и практично го закочија проектот речиси една деценија.

„Иако средствата од ЕУ се достапни, дезинформациите ги запреа активностите,“ предупреди Ризаов, додавајќи дека одложувањата ги зголемиле трошоците и ја поткопале довербата на јавноста.

Премиерот Христијан Мицкоски во септември призна дека постои политички отпор, предупредувајќи дека некои локални лидери се спротивставуваат на постројките за отпад поради изборни калкулации.

Официјални лица од ЕУ за Euractiv изјавија дека доцнењата се должат и на комплексноста на проектот, нарушувањата за време на пандемијата со ковид и растечките градежни трошоци по енергетската криза во 2022 година.

Сè додека Северна Македонија не успее европските фондови да ги претвори во почист воздух во своите градови, еколошките реформи ќе останат не само предизвик за јавното здравје, туку и тест за подготвеноста на земјата за членство во Европската унија.